بسم الله الرحمن الرحیم

اثرات تربیتی نماز در فرد و جامعه

*نماز سدى در برابر گناهان آینده است ، چرا كه روح ایمان را در انسان تقویت مى كند ، و نهال تقوى را در دل پرورش مى دهد ، و مى دانیم ایمان و تقوى نیرومندترین سد در برابر گناه است ، و این همان چیزى است كه در آیه فوق به عنوان نهى از فحشاء و منكر بیان شده است ، و همان است كه در احادیث متعددى مى خوانیم : افراد گناهكارى بودند كه شرح حال آنها را براى پیشوایان اسلام بیان كردند فرمودند : غم مخورید ، نماز آنها را اصلاح مى كند و كرد . 

*نماز ، غفلت زدا است ، بزرگترین مصیبت براى رهروان راه حق آن است كه هدف آفرینش خود را فراموش كنند و غرق در زندگى مادى و لذائذ زود گذر كردند ، اما نماز به حكم اینكه در فواصل مختلف ، و در هر شبانه روز پنج بار انجام مى شود ، مرتبا به انسان اخطار مى كند ، هشدار مى دهد ، هدف آفرینش او را خاطر نشان مى سازد ، موقعیت او را در جهان به او گوشزد مى كند و این نعمت بزرگى است كه انسان وسیله اى در اختیار داشته باشد كه در هر شبانه روز چند مرتبه قویا به او بیدار باش گوید . 


* نماز خود بینى و كبر را در هم مى شكند ، چرا كه انسان در هر شبانه روز هفده ركعت و در هر ركعت دو بار پیشانى بر خاك در برابر خدا مى گذارد ، خود را ذره كوچكى در برابر عظمت او مى بیند ، بلكه صفرى در برابر بى نهایت . پرده هاى غرور و خود خواهى را كنار مى زند ، تكبر و برترى جوئى را در هم مى كوبد .
به همین دلیل على (علیه السلام) در حدیث معروفى كه فلسفه هاى عبادات اسلامى در آن منعكس شده است بعد از ایمان ، نخستین عبادت را كه نماز است با همین هدف تبیین مى كند مى فرماید : «فرض الله الایمان تطهیرا من الشرك و الصلوة تنزیها عن الكبر ... »: خداوند ایمان را براى پاكسازى انسانها از شرك واجب كرده است و نماز را براى پاكسازى از كبر . 


*نماز وسیله پرورش ، فضائل اخلاق و تكامل معنوى انسان است ، چرا كه انسان را از جهان محدود ماده و چهار دیوار عالم طبیعت بیرون مى برد ، به ملكوت آسمانها دعوت مى كند ، و با فرشتگان همصدا و همراز مى سازد ، خود را بدون نیاز به هیچ واسطه در برابر خدا مى بیند و با او به گفتگو برمى خیزد . تكرار این عمل در شبانه روز آنهم با تكیه روى صفات خدا ، رحمانیت و رحیمیت و عظمت او مخصوصا با كمك گرفتن از سوره هاى مختلف قرآن بعد از حمد كه بهترین دعوت كننده به سوى نیكیها و پاكیها است اثر قابل ملاحظه اى در پرورش فضائل اخلاقى در وجود انسان دارد . به همین خاطر در حدیثى از امام على علیه السلام مى خوانیم كه در فلسفه نماز فرمود :« الصلوة قربان كلى تقى» : نماز وسیله تقرب هر پرهیزكارى به خدا است . 


*نماز به سائر اعمال انسان ارزش و روح مى دهد - چرا كه نماز روح اخلاص را زنده مى كند ، زیرا نماز مجموعه اى است از نیت خالص و گفتار پاك و اعمال خالصانه ، تكرار این مجموع در شبانه روز بذر سایر اعمال نیك را در جان انسان مى پاشد و روح اخلاص را تقویت مى كند .بنابراین در حدیث معروفى مى خوانیم كه امیر مؤمنان على (علیه السلام) در وصایاى خود بعد از آن كه فرق مباركش با شمشیر ابن ملجم جنایتكار شكافته شد فرمود : «الله الله فى الصلوة فانها عمود دینكم» : خدا را خدا را در باره نماز ، چرا كه ستون دین شما است . 


مى دانیم هنگامى كه عمود خیمه در هم بشكند یا سقوط كند هر قدر طنابها و میخهاى اطراف محكم باشد اثرى ندارد ، همچنین هنگامى كه ارتباط بندگان با خدا از طریق نماز از میان برود اعمال دیگر اثر خود را از دست خواهد داد . در حدیثى از امام صادق (علیه السلام) آمده :«اول ما یحاسب به العبد الصلوة فان قبلت قبل سائر عمله ، و ان ردت رد علیه سائر عمله» : نخستین چیزى كه در قیامت از بندگان حساب مى شود نماز است اگر مقبول افتاد سائر اعمالشان قبول مى شود ، و اگر مردود شد سائر اعمال نیز مردود مى شود ! شاید دلیل این سخن آن باشد كه نماز رمز ارتباط خلق و خالق است ، اگر به طور صحیح انجام گردد قصد قربت و اخلاص كه وسیله قبولى سائر اعمال است در او زنده مى شود ، و گرنه بقیه اعمال او مشوب و آلوده مى گردد و از درجه اعتبار ساقط مى شود .

*نماز قطع نظر از محتواى خودش با توجه به شرائط صحت دعوت به پاكسازى زندگى مى كند ، چرا كه مى دانیم مكان نمازگزار ، لباس نمازگزار ، فرشى كه بر آن نماز مى خواند ، آبى كه با آن وضو مى گیرد و غسل مى كند ، محلى كه در آن غسل و وضو انجام مى شود باید از هر گونه غصب و تجاوز به حقوق دیگران پاك باشد كسى كه آلوده به تجاوز و ظلم ، ربا ، غصب ، كم فروشى ، رشوه خوارى و كسب اموال حرام باشد چگونه مى تواند مقدمات نماز را فراهم سازد ؟ بنا براین تكرار نماز در پنج نوبت در شبانه روز خود دعوتى است به رعایت حقوق دیگران .

 
*نماز علاوه بر شرائط صحت شرائط قبول ، یا به تعبیر دیگر شرائط كمال دارد كه رعایت آنها نیز یك عامل مؤثر دیگر براى ترك بسیارى از گناهان است . در كتب فقهى و منابع حدیث ، امور زیادى به عنوان موانع قبول نماز ذكر شده است از جمله مساله شرب خمر است كه در روایات آمده : «لا تقبل صلوة شارب الخمر اربعین یوما الا ان یتوب» : نماز شرابخوار تا چهل روز مقبول نخواهد شد مگر اینكه توبه كند . و در روایات متعددى ذکر شده که : از جمله كسانى كه نماز آنها قبول نخواهد شد پیشواى ستمگر است . و در بعضى از روایات دیگر تصریح شده است كه نماز كسى كه زكات نمى پردازد قبول نخواهد شد ، و همچنین روایات دیگرى كه مى گوید : خوردن غذاى حرام یا عجب و خود بینى از موانع قبول نماز است ، پیدا است كه فراهم كردن این شرایط قبولى تا چه حد سازنده است ؟ 


*نماز روح انضباط را در انسان تقویت مى كند ، چرا كه دقیقا باید در اوقات معینى انجام گیرد كه تاخیر و تقدیم آن هر دو موجب بطلان نماز ، است همچنین آداب و احكام دیگر در مورد نیت و قیام و قعود و ركوع و سجود و مانند آن كه رعایت آنها ، پذیرش انضباط را در برنامه هاى زندگى كاملا آسان مى سازد . 

 
در زمینه فلسفه و اسرار نماز حدیث جامعى از امام رضا  (ع)  نقل شده که : امام در پاسخ نامه اى كه از فلسفه نماز در آن سؤال شده بود چنین فرمود : علت تشریع نماز این است كه توجه و اقرار به ربوبیت پروردگار است ، و مبارزه با شرك و بت پرستى ، و قیام در پیشگاه پروردگار در نهایت خضوع و نهایت تواضع ، و اعتراف به گناهان و تقاضاى بخشش از معاصى گذشته ، و نهادن پیشانى بر زمین همه روز براى تعظیم پروردگار . و نیز هدف این است كه انسان همواره هشیار و متذكر باشد ، گرد و غبار فراموشكارى بر دل او ننشیند ، مست و مغرور نشود ، خاشع و خاضع باشد ، طالب و علاقمند افزونى در مواهب دین و دنیا گردد . علاوه بر اینكه مداومت ذكر خداوند در شب و روز كه در پرتو نماز حاصل مى گردد ، سبب مى شود كه انسان مولا و مدبر و خالق خود را فراموش نكند ، روح سركشى و طغیانگرى بر او غلبه ننماید . و همین توجه به خداوند و قیام در برابر او ، انسان را از معاصى باز مى دارد و از انواع فساد جلوگیرى مى كند . 
 

منبع:سایت تبیان